Deze keer gaan we het eens niet hebben over steaks, spareribs, wijn of de vraag of er na het hoofdgerecht écht geen ruimte meer is voor dessert. We blijven wel heel dicht bij huis, letterlijk zelfs.
Want als je bij Broadway aan de Oudegracht zit, zit je midden in een stukje Utrecht dat al eeuwenlang verandert maar tegelijkertijd verrassend herkenbaar blijft. De Dom staat nog altijd waar hij stond, het water loopt nog steeds door de Oudegracht en de werven zijn nog altijd onlosmakelijk verbonden met de stad.
Maar zet oude filmbeelden aan en ineens verschijnt er een heel ander Utrecht. Een stad waarin trams rijden op plekken waar we die nu nauwelijks meer kunnen voorstellen, auto’s door straten rijden waar dat tegenwoordig onmogelijk is en er iets opvallends ontbreekt: enorme hoeveelheden fietsen.
We vonden vier leuke filmpjes die we je niet wilden onthouden. Geen complete geschiedenisles van Utrecht maar gewoon even lekker kijken naar onze stad van toen en proberen te ontdekken wat je nog herkent.
Stap maar in: met de tram door Utrecht in 1917
In dit filmpje uit 1917 rijdt de camera mee door de Utrechtse binnenstad. En dat maakt het bijna onmogelijk om alleen maar passief te kijken. Je bent voortdurend bezig met de vraag: waar zijn we nu? Wat herken ik? En hoe kan een plek tegelijkertijd zo vertrouwd en zo totaal anders zijn.
Let vooral niet alleen op de gebouwen, maar ook op alles wat eromheen gebeurt. De kleding, het verkeer, de hoeveelheid mensen op straat en vooral de ruimte.
Geen eindeloze rijen fietsen waar je je tussendoor moet wurmen. Niemand die midden op straat plotseling stilstaat omdat Google Maps zegt dat er nú linksaf geslagen had moeten worden. En ook niemand die eerst drie foto’s van het eten maakte voordat de rest van het gezelschap eraan mocht beginnen.
Toch hoef je geen Utrechtkenner te zijn om te denken: ja, dát ken ik.
Nog een jaar verder: Utrecht in 1918
Voor het tweede filmpje blijven we ongeveer in dezelfde periode, maar krijgen we Utrecht op een heel andere manier te zien.
Deze film uit 1918 werd gemaakt ter herinnering aan de Utrechtse burgemeester Bernardus Reiger. De stad wordt onder meer vanaf de Domtoren gefilmd, maar we gaan ook het water op en zien beelden die vanuit de tram zijn gemaakt. De Dom, universiteit en natuurlijk de Utrechtse grachten komen uitgebreid voorbij.
Dit is zo’n filmpje waarbij je eigenlijk twee keer moet kijken. De eerste keer kijk je vooral naar Utrecht zelf, de tweede keer begin je steeds meer details te zien.
Wat doen die mensen daar? Wat rijdt daar? Hoe rustig is het eigenlijk op straat?
Ruim honderd jaar later is er ontzettend veel veranderd, maar Utrecht blijkt ondertussen behoorlijk goed in zichzelf blijven. De grachten, gevels en natuurlijk de Dom zorgen ervoor dat je nooit lang hoeft te twijfelen naar welke stad je zit te kijken.
Dezelfde wereld, maar ineens in kleur
Oude zwart-witfilms hebben iets bijzonders maar ze creëren vaak ook afstand. De mensen die je ziet lijken bijna uit een compleet andere wereld te komen, tot je diezelfde periode ineens in kleur ziet.
Deze historische filmbeelden van Utrecht uit 1917 zijn digitaal opgeknapt en ingekleurd. Je ziet onder andere de Domtoren en de Oudegracht en krijgt zelfs te zien hoe het eruitzag om met de tram onder de Dom door te rijden.
En ineens komt die oude stad een stuk dichterbij. Het zijn niet meer alleen figuurtjes uit een geschiedenisboek, maar gewoon Utrechters die door hun stad lopen, onderweg zijn, winkels bezoeken en hun dagelijkse dingen doen.
En dan spoelen we de band ruim 75 jaar vooruit
Van het Utrecht van 1917 en 1918 maken we ineens een flinke sprong, naar 1993.
En misschien is dat nog wel vreemder om naar te kijken, want voor een deel van ons voelt 1993 helemaal niet als geschiedenis, tot je het filmpje aanzet.
Tom Heger reed op 14 april 1993 als bijrijder in een auto met een videocamera door Utrecht en legde onderweg de stad vast. En dan verandert het kijken ineens in een soort spelletje.
Je herkent steeds meer. Straten, pleinen en gebouwen zijn bekend, maar zien er nét anders genoeg uit om regelmatig even te moeten nadenken.
Welke winkel zat daar ook alweer? Bestaat dat gebouw nog? En reed daar nou echt gewoon een auto? En dan natuurlijk het beeld dat voor wie Utrecht alleen van nu kent bijna onwerkelijk is: met de auto onder de Dom door.
Het is zo’n filmpje waarbij de achtergrond minstens zo leuk is als waar de camera op dat moment naartoe wijst. En wie in de jaren negentig zelf regelmatig in de Utrechtse binnenstad kwam, zal waarschijnlijk meer dan eens denken:
“O ja! Dat weet ik nog.”
1993 Was toch ongeveer gisteren?
Dat is misschien wel het grappigste aan deze vier filmpjes: dat Utrecht er in 1917 anders uitzag, verwachten we. Er zit immers ruim een eeuw tussen toen en nu.
Maar 1993? Dat was toch ongeveer gisteren? Tot je naar de auto’s kijkt, naar de winkels en het straatbeeld. En je je realiseert dat er inmiddels ruim dertig jaar voorbij zijn.
Ondertussen veranderde Utrecht vrolijk verder. Het stationsgebied werd compleet vernieuwd, de Catharijnebaan verdween en het water kwam terug. Andere winkels kwamen en gingen en de fiets veroverde, voor zover dat überhaupt nog mogelijk was, nóg meer terrein.
Misschien hadden we bij die beelden uit 1917 toch iets beter moeten opletten toen er nog zoveel lege plekken waren.
En de Oudegracht? Die blijft gewoon de Oudegracht
Voor ons is het natuurlijk vooral leuk om tijdens al die oude films de Oudegracht voorbij te zien komen.
Broadway zit op nummer 139 aan de werf, vlak bij de Bakkerbrug. Dit is dus het stukje Utrecht waar wij iedere dag middenin zitten en centraler kan bijna niet.
Boven lopen mensen langs de gracht, op het water varen bootjes voorbij en beneden aan de werf wordt gegeten, gedronken en regelmatig langer gezeten dan vooraf de bedoeling was.
Op de oude beelden ziet het leven rond diezelfde gracht er soms compleet anders uit. Andere winkels, ander verkeer, andere kleding en vooral een tempo waarvan we ons inmiddels nauwelijks meer kunnen voorstellen dat een binnenstad ooit zo rustig kon ogen. Maar de gracht zelf? Die herken je onmiddellijk.
De panden staan er, de bruggen liggen er en de werven zijn er. En mensen blijven naar dit stukje Utrecht komen. Alleen zitten ze tegenwoordig misschien met een bord spareribs of een steak en een goed glas wijn voor hun neus.
Daar kunnen wij prima mee leven.
Nog niet uitgekeken? Duik zelf het Utrechts Archief in
Een kleine waarschuwing vooraf: dit kan zomaar meer tijd kosten dan je van plan was.
Want als je eenmaal begint met kijken naar oud Utrecht, wil je al snel meer zien. In dat geval is de beeldbank van Het Utrechts Archief een heerlijke plek om verder te neuzen. De collectie bevat rond de 200.000 afbeeldingen van de stad en provincie Utrecht. Een groot deel daarvan is online te bekijken. Zoek bijvoorbeeld eens op de Oudegracht, de Dom, Vredenburg of gewoon op de straat of wijk waar je zelf woont.
Voor je het weet zit je gevels, winkels en straten te vergelijken met hoe ze er tegenwoordig uitzien en ben je een half uur verder.
Niet zeggen dat we je niet gewaarschuwd hebben.
Klik hier voor de website van het Utrechts Archief
En hoe kijken ze over honderd jaar naar óns?
De mensen die je op de films uit 1917 en 1918 ziet, hadden natuurlijk geen idee dat wij ruim honderd jaar later naar hun gewone dagelijkse leven zouden zitten kijken. Voor hen was dit geen historisch Utrecht maar ‘gewoon Utrecht’.
En hetzelfde geldt eigenlijk ook voor de beelden uit 1993. Iemand die daar door de binnenstad liep of met de auto onder de Dom doorreed, stond waarschijnlijk geen seconde stil bij het idee dat mensen tientallen jaren later geïnteresseerd naar precies die moment zouden kijken, net zoals wij nu door de binnenstad lopen, langs de Oudegracht fietsen of op een terras zitten of bij Broadway aan de werf.
Misschien bekijkt iemand in 2126 wel beelden van Utrecht uit 2026 en zegt:
“Moet je kijken hoeveel fietsen daar stonden.”
Om vervolgens vijf minuten later te ontdekken:
“Kijk, Broadway zat daar toen ook al!”
Wij gaan ons best doen.
